منو های اصلی
Skip to Content

سرخط خبرها سرخط خبرها

گزارش کارگاه آموزشی «معناشناسی تاریخی واژگان قرآن» توسط دکتر خوانین زاده

         در تاریخ شنبه 29 مهرماه 96 کارگاه آموزشی «معناشناسی تاریخی واژگان قرآن: موردپژوهی واژه ربّ» با حضور دکتر محمّدعلی خوانین‌زاده استادیار گروه آموزشی علوم قرآن و حدیث دانشگاه خوارزمی در سالن اجتماعات دانشکده علوم انسانی و اجتماعی برگزار شد. در این کارگاه دکتر خوانین‌زاده ابتدا به معرفی اجمالی دانش زبان‌شناسی و مهم‌ترین شاخه‌های آن و همچنین جایگاه معناشناسی در دانش زبان‌شناسی پرداخت. وی در ادامه مهم‌ترین رویکردهای معناشناسانه به قرآن را معرفی و روش‌های به‌کارگیری رویکرد معناشناسی تاریخی در مطالعات قرآنی را تبیین کرد.

           به گفته دکتر خوانین‌زاده با توجه به اینکه اولا، در رویکرد تاریخی به مقایسه پیشینه یک واژه یا مفهوم در دو مقطع زمانی پیشین و پسین پرداخته می‌شود و در مورد واژگان قرآن مقطع زمانی پسین همان کاربرد در قرآن است و می‌بایست به کاربردهای واژه یا مفهوم مورد بررسی در دوره‌ای پیش از قرآن پرداخت و ثانیا، قرآن خود قدیمی‌ترین کتاب به زبان عربی است و پی‌جویی کاربردهای آن واژه یا مفهوم در مجموعه‌های ادبی منسوب به دوره پیشااسلامی (جاهلی) به دلایلی مختلف غالباً راهگشا نیست، بنا بر این در معناشناسی تاریخی واژگان قرآن باید از روش‌های زبان‌شناسی تطبیقی بهره گرفت.

          در ادامه دکتر خوانین‌زاده به تبیین نظریه خانواده‌های زبانی پرداخت و خانواده زبان‌های سامی ــ که زبان عربی عضوی از این خانواده دانسته می‌شود ــ را معرفی کرد. وی به سامی‌شناسی تطبیقی و فرآیندهای محتمل در تبادل واژگانی بین زبان‌های سامی پرداخت و تأکید کرد که در پدیده وام‌واژگی، صرف احتمال کافی نیست و لازم است به زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی این پدیده پرداخت و شواهدی متقن در این راستا گرد آورد.

          دکتر خوانین‌زاده سپس به آموزش گام‌به‌گام مراحل اساسی یک پژوهش معناشناسانه تاریخی با مطالعه موردی واژه ربّ پرداخت. در مرحله نخست که بررسی منابع متقدم لغوی در زبان عربی است، وی به یافته‌ها و خلأهای موجود در باره واژه ربّ پرداخت؛ از جمله تردید در پیوند اشتقاقی بین واژه ربّ با ریشه‌های عربی رب‌ب (مضاعف) یا رب‌و (ناقص).[1] در مرحله دوم که بررسی واژه‌های در پیوند با واژه یا مفهوم مورد بررسی در منابع دیگر زبان‌های سامی است، وی به معرفی تفصیلی واژه‌های در پیوند با ربّ عربی پرداخت و در مرحله سوم که به تحلیل یافته‌های زبان‌شناختی و ارائه یک فرضیه اختصاص دارد، چنین نتیجه گرفت که ربّ واژه‌ای اصالتاً سامی است اما کاربردش به عنوان وصفی برای خدا نخستین بار در زبان سبئی تا به آغاز قرن ششم میلادی دیده شده است و چنین احتمال داد که این کاربرد از زبان سبئی به حجاز و زبان عربی بستر نزول قرآن راه یافته است. در مرحله پایانی که ارائه شواهدی برای فرضیه احتمالی است، وی به معرفی سه کتیبه سبئی که ربّ در آنها به عنوان وصفی برای خدا ــ و تنها در ترکیب «ربّ یهود» ــ کاربرد یافته پرداخت و با بررسی نام‌های خدا در متون دینی یهودی و مسیحی پیش از اسلام، مفهوم مورد اشاره ربّ سبئی در کتیبه‌های یادشده را تبیین کرد و با ارائه شواهدی از پیوند فرهنگی میان اهل سبأ و حجاز به‌ویژه در دوران پادشاهی حمیر و پس از آن، به چگونگی راهیابی کاربرد ربّ سبئی به عنوان وصفی برای خدا به زبان عربی حجاز پرداخت.

         دکتر خوانین‌زاده در پایان تأکید کرد که هرچند ربّ واژه‌ای اصالتاً سامی است و در زبان‌های عبری و آرامی و سریانی (زبان‌های دینی یهودیان و مسیحیان شرقی) وجود داشته اما در متون مقدس یهودی و مسیحی در وصف خدا به کار نرفته است و کاربرد فراگیر آن به عنوان یکی از اسماءالله از قرآن سرچشمه گرفته و در متقدم‌ترین ترجمه‌های عربی کتاب مقدس جایگزین دیگر اوصاف خدا شده است.[2]

 


[1]. برای آگاهی بیشتر ر.ک: خوانین‌زاده، محمدعلی و نجارزادگان، فتح‌اله، «بازخوانی دیدگاه‌های دانشمندان مسلمان در معنا و اشتقاق ربّ»، مطالعات قرآن و حدیث 15: 33-68

[2]. برای آگاهی بیشتر ر.ک: خوانین‌زاده، محمدعلی، «معناشناسی تاریخی واژه ربّ»، پژوهش‌های زبانشناختی قرآن 8: 77-120